بیرۆکەی دروستکردنی ئامێرێک کە بتوانێت وەک مرۆڤ بیر بکاتەوە و بڕیار بدات، لەگەڵ سەرهەڵدانی کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکاندا دەستی پێ نەکردووە، ڕیشەکەی بۆ چەندین هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، زۆرێک لە فەیلەسوفان، بیرمەندان و زاناکان هەوڵیان داوە لە پرسیاری «ژیری چییە؟» و «ئایا دەتوانرێت ژیری دروست بکرێت؟» تێبگەن. ئەم پرسیارانە بە بناغەی ئەو بیرۆکانە دادەنرێن کە دواتر بوونە هۆی سەرهەڵدانی ژیریی دەستکرد.
لە یۆنانی کۆندا، فەیلەسوفانی وەکو ئەفلاتوون (Plato) و ئەرستۆ (Aristotle) گرنگییەکی زۆریان بە لۆژیک، بیرکردنەوەی ڕێکخراو و شێوازی گەیشتن بە زانیاری داوە. بەتایبەتی ئەرستۆ یەکەم سیستەمی لۆژیکی فۆرماڵی پەرەپێدا، کە تیایدا یاساکانی هەڵهێنجانی لۆژیکی (Syllogism) دیاری کرد. ئەم کارانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ژیریی دەستکردیان دروست نەکرد، بەڵکو بنەمای ئەو بیرۆکەیان دانا کە دەتوانرێت بیرکردنەوەی مرۆڤ بە یاسا و ڕێسای دیاریکراو وەسف بکرێت.
لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا، زاناکانی بیرکاری و فەلسەفە هەوڵیان دا لۆژیک و بیرکاری بە شێوەیەکی سیستەماتیک پەرە پێ بدەن. لە سەدەی هەڤدەهەم، گۆتفرید ڤیلهێلم لایبنیتس (Gottfried Wilhelm Leibniz) پێشنیاری زمانێکی گشتگیر بۆ لۆژیک و پرۆسێسکردنی بیرۆکەکانی کرد. ئەو باوەڕی وابوو کە ئەگەر هەموو بیرکردنەوەکان بۆ یاسا بیرکارییەکان بگۆڕدرێن، ئەوا کۆمپیوتەری داهاتوو دەتوانێت کێشەکان بە بیرکاری چارەسەر بکات. ئەم بیرۆکەیە، لەو سەردەمەدا جێبەجێ نەکرا، بەڵکو یەکێک بوو لە بناغە هزرییەکانی ژیریی دەستکرد.
لە سەدەی نۆزدەهەمدا، پێشکەوتنێکی بەرچاو لە بواری کۆمپیوتەر و تەکنەلۆژیای خۆکاردا ڕوویدا. چارڵز بابیج (Charles Babbage) ئامێری شیکارکاری (Analytical Engine)ی دیزاین کرد، کە زۆرێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکانی تێدا بوو؛ وەک بیرگە (Memory)، یەکەی ژماردن و بەرنامە. دروستکردنی ئەم ئامێرە تەواو نەکرا، بەڵکو لەلایەن زۆربەی مێژوونووسانەوە وەک یەکەم پڕۆژەی کۆمپیوتەری گشتی دەناسرێت.
لە هەمان سەردەمدا، ئیدا لاڤلەیس (Ada Lovelace)، کە بە یەکەم بەرنامەنووسی جیهان ناو دەبرێت، تێبینییەکی گرنگی کرد. ئەو پێشبینی کرد کە کۆمپیوتەرەکان لە داهاتوودا ژمارە هەژمار ناکەن، بەڵکو دەتوانن مۆسیقا، وێنە و زانیاریی جۆراوجۆریش پرۆسێس بکەن. ئەم بیرۆکەیە لەو کاتەدا شتێکی زۆر پێشکەوتوو بوو و دواتر لە پەرەپێدانی ژیریی دەستکرددا گرنگییەکی زۆری هەبوو.
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، گەشەکردنی لۆژیکی فۆرماڵ و بیرکاری بە شێوەیەکی بەرچاو خێراتر بوو. کارەکانی جۆرج بوول (George Boole) لەسەر لۆژیکی بوولی، و دواتر توێژینەوەکانی گۆتڵۆب فریگە (Gottlob Frege)، بێرتڕاند ڕاسڵ (Bertrand Russell) و ئەلفرێد نۆرس وایتهێد (Alfred North Whitehead)، بنەمایەکی پتەویان بۆ لۆژیکی بیرکاری داڕشت. ئەم کارانە نیشانیان دا کە دەکرێت هەندێک شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ بە یاسای فۆرماڵ دابڕێژرێت و لەلایەن ئامێرێکەوە جێبەجێ بکرێت.
مەزنترین وەرچەرخان لەم قۆناغەدا لە ڕێگەی کارەکانی ئالان تورینگ (Alan Turing) هاتە ئاراوە. لە ساڵی ١٩٣٦دا، تورینگ لە وتارە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem، مۆدێلی «ماشینی تورینگ» (Turing Machine)ی ناساند؛ کە تیایدا نیشانی دا هەر کردارێکی بیرکاری، ئەگەر بە شێوەیەکی فۆرماڵ (شێوەیی) دیاری کرابێت، دەکرێت لەلایەن ئامێرێکی گشتگیرەوە جێبەجێ بکرێت. ئەم بیرۆکەیە بە بنچینەی تیۆریی زانستی کۆمپیوتەر و ژیریی دەستکرد دادەنرێت.
دوای جەنگی دووەمی جیهان، گەشەی کۆمپیوتەرە ئەلیکترۆنییەکان هەلێکی نوێی بۆ جێبەجێکردنی ئەو بیرۆکانە دروست کرد. لە ساڵی ١٩٥٠، تورینگ وتاری Computing Machinery and Intelligence بڵاو کردەوە و پرسیارە بەناوبانگەکەی کرد: «ئایا ئامێرەکان دەتوانن بیر بکەنەوە؟». هەروەها، ئەو تاقیکردنەوەیەی پێشنیار کرد کە ئێستا بە ناوی (Turing Test) ناسراوە، بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە ئایا سیستەمێکی کۆمپیوتەری دەتوانێت لە گفتوگۆدا وەک مرۆڤ هەڵسوکەوت بکات یان نا.
تەواوی ئەم پێشکەوتنانە—لە لۆژیکی یۆنانی کۆن، بیرکاریی لایبنیتس، کۆمپیوتەری بابیج، بیرۆکانی ئیدا لاڤلەیس، تا تیۆریی تێستی تورینگ—بناغەی زانستی و هزرییان بۆ لەدایکبوونی ژیریی دەستکرد دابین کرد. ئەم بناغانە بوونە هۆی ئەوەی لە ساڵی ١٩٥٦، لە کۆنفڕانسی Dartmouth، ژیریی دەستکرد بە شێوەیەکی فەرمی وەک بوارێکی سەربەخۆی زانستی بناسرێت و قۆناغێکی نوێ لە مێژووی تەکنەلۆژیا دەست پێ بکات.
ئیسماعیل جەزری و ئامێرە خۆکارەکان
چەندین سەدە پێش لەدایکبوونی ژیریی دەستکرد، هەوڵەکانی دروستکردنی ئامێرە ئۆتۆماتیکی و سیستەمە خۆکارەکان، ژێرخانێکی گرنگیان بۆ گەشەکردنی دواتری بواری ڕۆبۆتیک و ئەندازیاریی میکانیکی داڕشت. یەکێک لە دیارترین پێشەنگەکانی ئەم بوارە، بەدیع‌الزمان ئەبوالعز ئیسماعیل بن ڕەزاز جەزری (Ismail al-Jazari) بوو کە لە نێوان ساڵانی ١١٣٦–١٢٠٦ی زایینیدا ژیاوە. جەزری لە شاری ئامەد (دیاربەکر) لە باکووری کوردستان درەوشایەوە و بۆ ماوەی نزیکەی پەنجا ساڵ وەک سەرئەندازیاری دەرباری فەرمانڕەوایانی ئۆرتۆقی (Artuqid) کاری کرد.
لە ساڵی ١٢٠٦ی زایینیدا، جەزری کتێبە بەناوبانگەکەی بە ناوی (The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices - کتێبی زانیاری لەسەر ئامێرە میکانیکییە داهێنەرانەکان) تەواو کرد. ئەم بەرهەمە بە یەکێک لە گرنگترین بەڵگە مێژووییەکانی ئەندازیاریی میکانیکی دادەنرێت، کە تێیدا نزیکەی ٥٠ ئامێر و سیستەمی میکانیکی جۆراوجۆر بە وێنە، نەخشە و ڕوونکردنەوەی وردەوە خراونەتە ڕوو. لە نێو ئەم داهێنانانەدا کاتژمێرە ئاوییە ئاڵۆزەکان، پەمپی دووکارەی ئاو (Double-acting Pump)، خزمەتکارە خۆکارەکان، ئامێرەکانی دەستشۆردنی ئۆتۆماتیکی و گرووپی موزیکژەنە خۆکارەکان هەبوون، کە سەرجەمیان بە شێوەیەکی خۆکار و لە ڕێگەی هێزی ئاو، کێشکردن (گرانش) و میکانیزمی کام (Cam Mechanism) کاریان دەکرد.
زۆرێک لە مێژوونووسانی بواری تەکنەلۆژیا، جەزری بە یەکێک لە باوکانی ئەندازیاریی میکانیکی و زانستی ئۆتۆمات (خۆکار) دادەنێن؛ چونکە ئەو بیرۆکە ئەندازیارییانەی ئەو پەرەی پێ داوون، دواتر کاریگەرییەکی بنەڕەتییان لەسەر پەرەسەندنی ڕۆبۆتیک و سیستەمە خۆکارەکان جێ هێشت. هەرچەندە ئامێرەکانی جەزری خاوەنی ژیریی دەستکرد بە واتا مۆدێرنەکەی نەبوون و توانای فێربوون، بڕیاردان یان ڕەفتاری سەربەخۆیان نەبوو، بەڵکو هەوڵە داهێنەرانەکانی ئەو بە یەکێک لە سەرەتاییترین و گرنگترین هەنگاوە مێژووییەکان بۆ دروستکردنی ئامێری مرۆڤئاسا و سیستەمی خۆکار دادەنرێت.
ئالان تورینگ و تاقیکردنەوەی تورینگ
ئالان ماتیسۆن تورینگ (١٩١٢-١٩٥٤) بە یەکێک لە گرنگترین دامەزرێنەرانی زانستی کۆمپیوتەر و ژیریی دەستکرد دادەنرێت. توێژینەوە و بیرۆکەکانی ئەو تەنیا بنەمایەکی تیۆرییان بۆ زانستی کۆمپیوتەر دابین نەکرد، بەڵکو ڕێگایەکی نوێیان بۆ بیرکردنەوە لەسەر توانای ئامێرەکان لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی ژیریی مرۆڤدا کردەوە. جگە لەمەش، تورینگ لە کاتی جەنگی دووەمی جیهاندا ڕۆڵێکی سەرەکیی هەبوو لە شکاندنی کۆدی «ئینگما»ی ئەڵمانی (Enigma)، کە کاریگەرییەکی یەکجار گەورەی لەسەر سەرکەوتنی هاوپەیمانان و گەشەکردنی کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکان جێ هێشت.
مۆدێلی ماشێنی تورینگ (Turing Machine) و بنچینەی زانستی کۆمپیوتەر
لە ساڵی ١٩٣٦دا، تورینگ وتارە مێژووییەکەی خۆی بە ناوی (On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem) بڵاو کردەوە. لەم توێژینەوەیەدا، مۆدێلێکی تیۆریی بە ناوی «ماشینی تورینگ - Turing Machine» پێشکەش کرد.
ئەم مۆدێلە ئامێرێکی فیزیکیی ڕاستەقینە نەبوو، بەڵکو مۆدێلێکی بیرکاری بوو کە نیشانی دەدا چۆن دەکرێت هەر پرۆسەیەکی لۆژیکیی ڕێکخراو، بە کۆمەڵێک هەنگاوی ڕێکخراو جێبەجێ بکرێت. گرنگیی ئەم ماشینە لەوەدایە کە دەیسەلماند هەر کێشەیەک کە بتوانرێت لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەوە وەسف بکرێت، شیاوی چارەسەرکردنە لەلایەن ئامێرێکی گشتگیرەوە. ئەم بیرۆکەیە بووە بنچینەی تیۆریی هەموو کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکان و تا ئێستاش لە زانستی کۆمپیوتەر و بنەما بیرکارییەکانی کۆمپیوتەردا بەردەوام بەکاردێت.
«ئایا ئامێرەکان دەتوانن بیر بکەنەوە؟»
لە ساڵی ١٩٥٠دا، تورینگ وتارێکی تری ناوداری بە ناوی (Computing Machinery and Intelligence) لە گۆڤاری Mindدا بڵاو کردەوە. وتارەکە بە پرسیارێکی سادە بەڵام یەکجار قووڵ دەست پێ دەکات:
"Can machines think?" «ئایا ئامێرەکان دەتوانن بیر بکەنەوە؟»
تورینگ پێی وابوو وشەی «بیرکردنەوە» لە ڕووی فەلسەفییەوە زۆر ناڕوونە، بۆیە پێشنیاری کرد کە لەبری خەریکبوون بەم پرسیارە گشتییەوە، تاقیکردنەوەیەکی کرداری بۆ هەڵسەنگاندنی ڕەفتاری سیستەمە کۆمپیوتەرییەکان بەکار بێت.
تاقیکردنەوەی تورینگ (The Turing Test)
تورینگ ئەم تاقیکردنەوەیەی سەرەتا بە ناوی «یاریی چاوپێکەوتن - Imitation Game» ناساند، کە دواتر لە ناوەندە زانستییەکاندا بە «تاقیکردنەوەی تورینگ - Turing Test» ناوبانگی دەرکرد. لەم تاقیکردنەوەیەدا، سێ لایەنی سەرەکی بەشدار دەبن:
* مرۆڤێک کە وەک بەشداربوو گفتوگۆ دەکات.
* کۆمپیوتەرێک یان سیستەمێکی ژیریی دەستکرد کە هەوڵ دەدات وەک مرۆڤ ڕەفتار بکات.
* هەڵسەنگێنەرێک (مرۆڤ) کە لە ژوورێکی جیاوازە و نازانێت کامیان مرۆڤە و کامیان ئامێرە.
هەڵسەنگێنەرەکە تەنیا لە ڕێگەی نامەنووسین یان گفتوگۆی دەقی، پرسیار لە هەردوو لایەن دەکات. ئەگەر لە کۆتاییی پرۆسەکەدا نەیتوانی بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو ئامێرەکە لە مرۆڤەکە جیا بکاتەوە، ئەوا دەوترێت کە سیستەمەکە تاقیکردنەوەکەی بە سەرکەوتوویی تێپەڕاندووە.
* تێبینیی گرنگ: ئامانجی ئەم تاقیکردنەوەیە ئەوە نییە بسەلمێنێت ئامێرەکە خاوەنی «هۆشیاری» یان «هەست»ە، بەڵکو تەنیا دەیەوێت نیشانی بدات کە ئایا ڕەفتاری زمانی و گفتوگۆییی ئامێرەکە تا چ ڕادەیەک لە هی مرۆڤ دەچێت؟
کاریگەریی تاقیکردنەوەکە لەسەر پەرەسەندنی ژیریی دەستکرد
تاقیکردنەوەی تورینگ بووە یەکێک لە کاریگەرترین و ڕێچکەشکێنترین بیرۆکەکانی مێژووی ژیریی دەستکرد. بۆ یەکەمجار، پێوەرێکی کرداری بۆ هەڵسەنگاندنی توانای سیستەمە ژیرەکان خرایە ڕوو. ئەم تێڕوانینە کاریگەرییەکی قورسی لەسەر توێژینەوەکانی پاش ساڵی ١٩٥٠ جێ هێشت و هاندەرێکی گەورە بوو بۆ پەرەپێدانی بەرنامە چاتبۆتەکان (Chatbots)، سیستەمەکانی پرسیار و وەڵام، و دواتر مۆدێلە زمانییە گەورەکان.
لە سەدەی بیست و یەکەمدا و بە سەرهەڵدانی چاتبۆتە پێشکەوتووەکان و مۆدێلە زمانییە گەورەکان، باسکردن لە تاقیکردنەوەی تورینگ دووبارە گرنگییەکی زۆری پەیدا کردەوە. هەندێک لە سیستەمە مۆدێرنەکان دەتوانن لە گفتوگۆیەکی کورتدا بەکارهێنەران وا لێ بکەن بڕوا بکەن کە لەگەڵ مرۆڤێکی ڕاستەقینەدا قسە دەکەن. بەڵام زۆربەی توێژەران هاوڕان لەسەر ئەوەی کە تێپەڕاندنی ئەم تاقیکردنەوەیە بە تەنیا، بەڵگەی بوونی ژیریی گشتی یان هۆشیاری نییە؛ چونکە سیستەمێک دەتوانێت ڕەفتارێکی مرۆڤانە نیشان بدات بەبێ ئەوەی تێگەیشتنێکی ڕاستەقینە، هەست، یان خودئاگایی هەبێت.
ڕەخنە و سنووردارییەکان
هەرچەندە تاقیکردنەوەی تورینگ خاوەنی قورساییەکی مێژووییە، بەڵام لەلایەن زاناکانەوە ڕەخنەی توندی لێ گیراوە. بۆ نموونە، جۆن سێڕڵ (John Searle) لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی فیکریی «ژووری چینی - Chinese Room» نیشانی دا کە سیستەمێک دەتوانێت وشە و هێماکان بەپێی کۆمەڵێک یاسای دیاریکراو چارەسەر بکات، بەبێ ئەوەی بە هیچ شێوەیەک لە واتای ڕاستەقینەی وشەکان تێبگات. هەروەها، زۆرێک لە توێژەران پێیان وایە کە ژیریی مرۆڤ تەنها لە گفتوگۆی زمانیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە فێربوون، هەست، داهێنان، بڕیاردان و مامەڵەکردن لەگەڵ ژینگەی ڕاستەقینەدا هەیە.
کۆنفڕانسی دارتمۆس و لەدایکبوونی فەرمیی ژیریی دەستکرد
زۆربەی مێژوونووسان و توێژەرانی زانستی کۆمپیوتەر، ساڵی ١٩٥٦ بە دەستپێکی فەرمیی بواری ژیریی دەستکرد (Artificial Intelligence) دادەنێن. لە هاوینی ئەم ساڵەدا، لە زانکۆی دارتمۆس (Dartmouth College) لە ویلایەتی نیو هەمشایری ئەمریکا، کۆبوونەوەیەکی توێژینەوەیی ناوازە ئەنجام درا کە دواتر بە «پڕۆژەی توێژینەوەی هاوینەی دارتمۆس لەسەر ژیریی دەستکرد» ناوبانگی دەرکرد.
ئەم کۆنفڕانسە یەکەم هەوڵی ڕێکخراو بوو بۆ بنیاتنانی بوارێکی سەربەخۆی زانستی، کە تەرخان بێت بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر چۆنیەتیی دروستکردنی ئەو سیستەمانەی دەتوانن هەڵسوکەوتێکی ژیرانە پێشان بدەن.
سەرەتای پڕۆژەکە و پێشەنگەکانی
بیرۆکەی ئەم کۆنفڕانسە لەلایەن جۆن مەکارسی (John McCarthy) پێشنیار کرا، کە دواتر بە «باوکی ژیریی دەستکرد» ناسرا. لەگەڵ ئەودا، هەریەکە لە مارڤن مینسکی (Marvin Minsky)، ناتانیێل ڕۆچێستەر (Nathaniel Rochester) لە کۆمپانیای IBM، و کلۆد شانۆن (Claude Shannon) دامەزرێنەری تیۆریی زانیاری (Information Theory)، هاوبەش بوون لە نووسینی پڕۆژەپێشنیارەکەدا.
لە دەقی پێشنیارنامەکەدا هاتووە:
«هەر لایەنێکی فێربوون یان هەر تایبەتمەندییەکی دیکەی ژیریی، دەکرێت بە شێوەیەکی هێندە ورد وەسف بکرێت کە ئامێرێک بتوانێت هاوشێوەی بکات.»
ئەم ڕستەیە بووە بنەمایەکی هزریی قورس بۆ توێژەرانی ئەو سەردەمە؛ چونکە تەواو بڕوایان وابوو کە ژیریی مرۆڤ دەکرێت لە ڕێگەی یاسا، ئالگۆریتم و هێزی کارکردنی کۆمپیوتەرەوە پێناسە بکرێت و دواتر لەلایەن کۆمپیوتەرەوە جێبەجێ بکرێت.
لەدایکبوونی زاراوەی "Artificial Intelligence"
یەکێک لە گرنگترین و مێژووییترین ئەنجامەکانی کۆنفڕانسی دارتمۆس ئەوە بوو کە جۆن مەکارسی بۆ یەکەم جار زاراوەی (Artificial Intelligence - ژیریی دەستکرد)ی بە شێوەیەکی فەرمی بەکار هینا. پێش ئەو کاتە، توێژینەوەکانی ئەم بوارە بە ناوگەلێکی جیاوازی وەک سیبەرنێتیکس (Cybernetics)، تیۆریی ئۆتۆماتا (Automata Theory)، یان چارەسەرکردنی زانیارییە ئاڵۆزەکان (Complex Information Processing) دەناسران.
هەڵبژاردنی ئەم ناوە نوێیە هۆکارێکی ستراتیژیی هەبوو؛ چونکە مەکارسی دەیوویست ئەم بوارە لە زانستەکانی دیکە جیا بکاتەوە و ناسنامەیەکی سەربەخۆی بۆ دابنێت. لەم ڕووەوە، ساڵی ١٩٥٦ تەنیا ساڵی سازکردنی کۆنفڕانسێک نەبوو، بەڵکو ساڵی لەدایکبوونی فەرمیی بوارێکی نوێی زانستی بوو.
ئامانجە سەرەکییەکانی کۆنفڕانسەکە
توێژەرانی بەشداربوو لە دارتمۆس بە ئومێدێکی زۆرەوە پێشبینییان دەکرد کە لە ماوەی چەند ساڵێکی کەمدا دەتوانن کێشە سەرەکییەکانی ژیریی مرۆڤ چارەسەر بکەن. گرنگترین ئامانجەکانی ئەوان بریتی بوون لە:
داهێنانی سیستەمەکانی فێربوونی خۆکار (ماشینی).
تێگەیشتن و پرۆسێسکردنی زمانی سروشتی (Natural Language).
دۆزینەوەی میکانیزمی چارەسەرکردنی کێشەکان و بڕیاردان.
شیکارکردنی بیرکردنەوەی لۆژیکی.
پەرەپێدانی توانای ناسینەوەی وێنە و شتەکان.
دروستکردنی ئامێرێک کە بتوانێت بە تەواوی ڕەفتارێکی مرۆڤانە بنوێنێت.
ئەو کاتە توێژەران پێیان وابوو ئەم ئامانجانە لە ئایندەیەکی زۆر نزیکدا بە دەست دێن، بەڵام دواتر ڕووداوەکان سەلماندیان کە ژیریی مرۆڤ لەوە زۆر ئاڵۆزتر و قووڵترە کە ئەوان لە سەرەتادا وێنایان کردبوو.
کاریگەریی کۆنفڕانسەکە و پشتیوانییە ئەکادیمییەکان
هەرچەندە کۆنفڕانسی دارتمۆس خۆی ڕاستەوخۆ بەرهەمێکی تەکنیکیی گەورەی لێنەکەوتەوە، بەڵام کاریگەرییەکەی لەسەر ئاڕاستەکردنی زانستی کۆمپیوتەر بێوێنە بوو. دوای ئەم ڕووداوە، زانکۆ و دامەزراوە مەزنەکانی جیهان دەستیان کرد بە دامەزراندنی تاقیگەی تایبەت بە ژیریی دەستکرد، لەوانە زانکۆکانی: MIT، Stanford University، و Carnegie Mellon University.
هاوکات، حکومەتی ئەمریکا و دامەزراوە فیدراڵییەکانی وەک DARPA، پشتیوانیی داراییی یەکجار گەورەیان بۆ توێژینەوەکانی ئەم بوارە نوێیە دابین کرد. ئەم پاڵپشتییە دارایییە بووە بزوێنەری سەرەکی بۆ گەشەکردنی یەکەمین بەرنامە ژیرەکان و پێشخستنی زانستی فێربوونی ماشینی.
دەستکەوتە سەرەتایی و پێشەنگەکان (دەیەی ١٩٥٠-١٩٦٠)
لە نیوەی دووەمی دەیەی ١٩٥٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٦٠دا، چەندین پڕۆژەی ڕێچکەشکێن سەریان هەڵدا کە گرنگترینیان ئەمانە بوون:
بەرنامەی (Logic Theorist - ١٩٥٦): لەلایەن ئالن نیوێڵ (Allen Newell) و هێربێرت سایمۆن (Herbert A. Simon) پەرەی پێ درا، کە وەک یەکەمین بەرنامەی ژیریی دەستکرد لە مێژوودا دادەنرێت و توانای چارەسەرکردنی هەندێک مەتەڵی لۆژیکی هەبوو.
سیستەمی (General Problem Solver - GPS): هەوڵێکی پێشەنگ بوو بۆ دروستکردنی سیستەمێکی گشتگیر بە مەبەستی چارەسەرکردنی کێشە لۆژیکییەکان.
زمانی بەرنامەنووسیی LISP (١٩٥٨): لەلایەن جۆن مەکارسی خۆیەوە داهێنرا، کە بۆ چەندین دەیە بەردەوام بوو لە بەکارهاتن وەک زمانی بنەڕەتی و یەکەمی تەواوی توێژینەوەکانی ژیریی دەستکرد لە جیهاندا.
ئەم دەستکەوتانە، سەرەڕای سنوورداربوونیان، سەلماندیان کە کۆمپیوتەر دەتوانێت ئەرکەکانی بیرکردنەوەی لۆژیکی بە سەرکەوتوویی ڕاپەڕێنێت.
زستانەکانی ژیریی دەستکرد (AI Winters)
دوای دەستپێکی بەهێزی ژیریی دەستکرد لە کۆتایی دەیەی ١٩٥٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٦٠دا، زۆرێک لە توێژەران و دامەزراوە پاڵپشتیکارەکان گەشبین بوون بەوەی کە لە ماوەی چەند ساڵێکی کەمدا کۆمپیوتەرەکان دەتوانن زۆربەی ئەرکە ژیرەکانی مرۆڤ ڕاپەڕێنن. بەڵام ئەم هیوایانە لەگەڵ توانای ڕاستەقینەی تەکنەلۆژیای ئەو سەردەمەدا یەکیان نەدەگرتەوە. ئەنجامی ئەم بۆشایییە گەورەیە ئەوە بوو کە چەندین جار پشتیوانیی دارایی، باوەڕی گشتی و چالاکییە توێژینەوەییەکانی ئەم بوارە بە شێوەیەکی بەرچاو پاشەکشەیان کرد. ئەم قۆناغە ساردانە لە مێژووی تەکنەلۆژیادا بە ناوی «زستانەکانی ژیریی دەستکرد» (AI Winters) ناسراون.
زاراوەی «زستانی ژیریی دەستکرد» ئاماژەیە بۆ خولێکی مێژوویی کە تێیدا هەردوو پشتیوانیی دارایی و هیوای گشتی بۆ ئەم بوارە بە توندی دابەزیوون؛ ئەمەش لەبەر ئەوەی دەستکەوتە کردارییەکان لە ئاستی ئەو پێشبینییە گەورانەدا نەبوون کە توێژەران و کۆمپانیاکان وێنایان کردبوو. ئەم زستانانە لە گرنگترین وەرچەرخانەکانی مێژووی ژیریی دەستکرد بوون، چونکە بوارەکەیان ناچار کرد ڕێباز و تیۆرییەکانی خۆی دووبارە هەڵسەنگێنێتەوە.
یەکەم زستانی ژیریی دەستکرد (دەیەی ١٩٧٠)
یەکەم زستانی ئەم بوارە لە کۆتایی دەیەی ١٩٦٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٧٠دا دەستی پێ کرد. لەو سەردەمەدا، هەرچەندە یەکەمین بەرنامە ژیرەکانی وەک Logic Theorist، General Problem Solver و ELIZA سەرنجی میدیا و ناوەندە زانستییەکانیان ڕاکێشابوو، بەڵام تواناکانیان یەکجار سنووردار بوو. زۆربەی ئەم سیستەمانە تەنیا لە ژینگەیەکی دەستکرد و تاقیگەییی دیاریکراودا کاریان دەکرد و لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە ئاڵۆزەکانی ژیانی ڕاستەقینەدا پەکیان دەکەوت.
کتێبی Perceptrons (١٩٦٩): لەم ساڵەدا، مارڤن مینسکی (Marvin Minsky) و سەیمۆر پاپێرت (Seymour Papert) کتێبی بەناوبانگی Perceptronsـیان بڵاو کردەوە، کە تێیدا سنووردارییە ماتماتیکییەکانی یەکەمین شێوەی تۆڕە دەمارییە دەستکردەکانیان ڕوون کردەوە. هەرچەندە ڕەخنەکانی ئەوان لە ڕووی زانستییەوە تەواو دروست بوون، بەڵام زۆرێک لە پشتیوانە دارایییەکان وایان لێک دایەوە کە تۆڕە دەمارییەکان بە تەواوی بێ داهاتوون؛ ئەمەش بووە هۆی ڕاگرتنی توێژینەوەکان لەم کایەیەدا بۆ ماوەی نزیکەی دوو دەیە.
ڕاپۆرتی لایتهێڵ (١٩٧٣): لەم ساڵەدا، حکومەتی بەریتانیا ڕاپۆرتێکی ستراتیژیی بە ناوی Lighthill Report بڵاو کردەوە. ئەم ڕاپۆرتە لەلایەن زانای بیرکاری سێر جەیمس لایتهێڵ (Sir James Lighthill) ئامادە کرابوو، کە تێیدا بە توندی ئاماژەی بە سنووردارییەکانی ژیریی دەستکرد و کەمیی دەستکەوتە کردارییەکانی کردبوو. دوای بڵاوکردنەوەی ئەم ڕاپۆرتە، زۆربەی پڕۆژەکانی ئەم بوارە لە بەریتانیا پشتیوانیی دارایییان لێ بڕا، کە کاریگەرییەکی نەرێنیی گەورەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش جێ هێشت.
گەڕانەوەی هیوای نوێ (دەیەی ١٩٨٠)
لە دەیەی ١٩٨٠دا، ژیریی دەستکرد دووبارە سەرنجی کۆمپانیا و حکومەتەکانی ڕاکێشایەوە، ئەمەش بەتایبەتی بەهۆی سەرکەوتنی بازرگانیی سیستەمە شارەزاکان (Expert Systems) بوو. ئەم سیستەمانە زانیاری و ئەزموونی پسپۆڕانیان لە بوارێکی دیاریکراودا کۆ دەکردەوە و بۆ بڕیاردان و شیکارکردنی کێشەکان بەکاریان دەهێنان. کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک Digital Equipment Corporation و IBM سەرمایەیەکی زۆریان لەم بوارەدا وەگەڕ خست.
لە هەمان کاتدا، حکومەتی ژاپۆن پڕۆژە نیشتمانییە مەزنەکەی خۆی بە ناوی سیستەمی کۆمپیوتەرییەکانی نەوەی پێنجەم (Fifth Generation Computer Systems - FGCS) دەست پێ کرد، کە ئامانجی دروستکردنی کۆمپیوتەری یەکجار ژیر بوو بۆ چارەسەرکردنی کێشە زۆر ئاڵۆزەکان. ئەم هەنگاوانە هیوایەکی نوێ و گەرموگوڕیان بۆ داهاتووی ژیریی دەستکرد دروست کردەوە.
دووەم زستانی ژیریی دەستکرد (کۆتایی دەیەی ١٩٨٠ و سەرەتای ١٩٩٠)
سەرەڕای ئەو گەشبینییە، لە کۆتایی دەیەی ١٩٨٠دا ژیریی دەستکرد دیسانەوە ڕووبەڕووی دیوارێکی کۆنکرێتی بووەوە. دەرکەوت کە سیستەمە شارەزاکان تێچووی دروستکردنیان یەکجار زۆرە، چاککردنەوە و نوێکردنەوەی زانیارییەکانیان کارێکی سەختە، و لە ژینگەیەکی داینامیکی و گۆڕاودا توانایەکی ئەوتۆیان نییە.
هاوکات لەگەڵ ئەمەدا، بازاڕی کۆمپیوتەرە کەسییەکان (Personal Computers) بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر گەشەی کرد و زۆرێک لە کۆمپانیاکان بەرەو چارەسەری ڕەقەکاڵایی و نەرمەکاڵایی هەرزانتر چوون کە پێویستیان بە ژیریی دەستکردی گرانبەها نەبوو. لە ئەنجامدا، زۆرێک لە کۆمپانیا بازرگانییەکانی ئەم بوارە شکستیان هێنا و پشتیوانیی دارایی بۆ توێژینەوەکان دیسانەوە بەرەو کەمبوونەوە چوو، کە ئەم قۆناغەش بە دووەم زستانی ژیریی دەستکرد لە مێژوودا تۆمار کرا.
هۆکارە سەرەکییەکانی سەرهەڵدانی زستانەکانی AI
کۆمەڵێک هۆکاری بنەڕەتی یەک لە دوای یەک بوونە هۆی دروستبوونی ئەم قۆناغە ساردانە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:
پێشبینییە زێدەڕۆ و گەشبینییە ناواقعییەکان: وێناکردنی خێرا لەسەر گەیشتن بە ژیریی هاوشێوەی مرۆڤ.
کەمیی توانای کارکردنی کۆمپیوتەرەکان: لاوازی و خاوی کۆمپیوتەرەکانی ئەو سەردەمە لە چاو قەبارەی ئەرکەکاندا.
نەبوونی داتای پێویست: بەردەستنەبوونی بڕی پێویست و کوالێتیی باشی داتا بۆ فێرکردنی سیستەمەکان.
سنوورداریی ئالگۆریتمە سەرەتاییەکان: نەبوونی ئالگۆریتمی پێشکەوتووی هاوشێوەی مۆدێلەکانی ئەمڕۆ.
بۆشاییی نێوان تاقیگە و ڕاستی: جیاوازیی قووڵ لە نێوان کارکردنی سیستەمەکە لە ژینگەیەکی کۆنترۆڵکراودا بەرامبەر بە ژینگەی ڕاستەقینە.
دڵساردبوونی وەبەرهێنەران: بڕانی بودجە لەلایەن حکومەت و کۆمپانیاکانەوە دوای جێبەجێ نەبوونی بەڵێنە گەورەکان.
سەرهەڵدانی فێربوونی ماشین (Machine Learning)
دوای تێپەڕبوونی زستانەکانی ژیریی دەستکرد (AI Winters)، توێژەران بەو ڕاستییە گەیشتن کە ئەو ڕێبازە کلاسیکییەی لە سەرەتای گەشەی ئەم بوارەدا باو بوو ــ کە زیاتر پشتی بە یاسا و ڕێساکانی مرۆڤ (Rule-Based Systems) دەبەست ــ سنوورداریی زۆری هەیە. لە زۆربەی کێشە و دیاردەکانی ژیانی ڕاستەقینەدا، نووسینی هەموو یاسا و بڕیارەکان بە دەستی مرۆڤ کارێکی مەحاڵ و نەگونجاو بوو؛ چونکە ژینگە، بارودۆخ و داتاکان بەردەوام لە گۆڕاندا بوون.
لەم ڕوانگەیەوە، ئاراستەیەکی نوێ و شۆڕشگێڕانە لە توێژینەوەکاندا سەری هەڵدا کە بە فێربوونی ماشین (Machine Learning) ناسرا. لەم ڕێبازە نوێیەدا، کۆمپیوتەرەکان چیتر چاوەڕێی فەرمانی ئامادەکراو ناکەن، بەڵکو خۆیان ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی داتاوە فێری ڕاپەڕاندنی ئەرکەکان دەبن.
ڕۆڵی هاردوێر و بازدانی توانای کۆمپیوتەرەکان
پێشکەوتنی فێربوونی ماشین تەنیا بەهۆی داهێنانی ئالگۆریتمی نوێوە نەبوو، بەڵکو بازدانی هاردوێری کۆمپیوتەر ڕۆڵێکی بنەڕەتی و بزوێنەری بینی. لە دەیەی ١٩٩٠ و سەرەتای ٢٠٠٠دا، گەشەکردنی یەکەکانی پرۆسێسکردنی ناوەندی (CPUs) لەلایەن کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک Intel و AMD، توانای کارکردن و خێراییی کۆمپیوتەرەکانی بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز کردەوە. ئەم بازدانە تەکنەلۆژییە ڕێگەی خۆش کرد بۆ تاقیکردنەوەی مۆدێلە ئاڵۆزەکان و شیکردنەوەی قەبارەیەکی زۆرتر لە داتا، هەرچەندە هێشتا لەو سەردەمەشدا سنوورداریی لە خێراییی گشتیی پرۆسێسکردندا بەدی دەکرا.
چەمک و پێناسەی فێربوونی ماشین
فێربوونی ماشین لقێکی سەرەکییە لە ژیریی دەستکرد، کە ئامانجی دروستکردنی ئەو سیستەم و نەرمەکاڵایانەیە کە دەتوانن بە شێوەیەکی خۆکار لە داتا فێر بن، شێواز و پەیوەندییە شاراوەکان بناسنەوە، و پێشبینی یان بڕیاری دروست بدەن؛ بەبێ ئەوەی پێویست بێت بەرنامەنووسەکە هەموو یاسا و کۆدەکان بە وردی و یەک بە یەک دیاری بکات.
یەکێک لە کۆنترین و ناسراوترین پێناسەکانی ئەم بوارە، لەلایەن زانای پێشەنگ ئارتەر ساموئێل (Arthur Samuel) لە ساڵی ١٩٥٩دا خراوەتە ڕوو، کە دەڵێت:
> «فێربوونی ماشین؛ بوارێکە لە توێژینەوەی کۆمپیوتەر کە توانای فێربوون بە ئامێرەکان دەبەخشێت، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەرنامەنووسییان بۆ کرابێت.»
هۆکارە سەرەکییەکانی سەرهەڵدانی فێربوونی ماشین
لە کۆتایی دەیەی ١٩٨٠ و بەتایبەتی لە درێژەی دەیەی ١٩٩٠دا، چەند گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوونە هۆی پەرەسەندنی خێرای فێربوونی ماشین:
* تەقینەوەی زانیاریی دیجیتاڵی: دروستبوونی یەکەمین کۆمەڵە داتا گەورەکان (Datasets).
* بەهێزبوونی ڕەقەکاڵا: زیادبوونی خێراییی پرۆسێسکردن و توانای کۆمپیوتەرەکان.
* پێشکەوتنی زانستە بنەڕەتییەکان: گەشەکردنی تیۆرییەکانی بیرکاری، ئامار و تیۆریی ئەگەری (Probability Theory).
* پێویستیی بازاڕ و پیشەسازی: داواکاریی زۆری کۆمپانیاکان بۆ سیستەمەکانی پێشبینیکردن، پۆلێنکردنی داتا و ناسینەوەی وێنە و دەنگ.
ئەم هۆکارەکان وایان کرد توێژەران لەبری نووسینی هەزاران دێڕ کۆد و یاسای ڕەق، مۆدێلێکی نەرم دروست بکەن کە خۆی لە ناو داتاکاندا بەدوای وەڵامدا بگەڕێت.
جۆرە سەرەکییەکانی فێربوونی ماشین
تەکنیکەکانی فێربوونی ماشین بە گشتی بەسەر سێ جۆری بنەڕەتیدا دابەش دەبن:
1. فێربوونی چاودێریکراو (Supervised Learning): لەم جۆرەدا، مۆدێلەکە لەسەر داتایەک ڕاهێنان دەکات کە وەڵامی ڕاست و نیشانەی پێشوەختەی (Label) لەگەڵدایە. ئامانجی سەرەکی ئەوەیە مۆدێلەکە فێر بێت چۆن کاتێک داتایەکی تەواو نوێی پێ دەدرێت، وەڵامە دروستەکە پێشبینی بکات.
* نموونە: پێشبینیکردنی نرخی خانوبەرە، ناسینەوە و فلتەرکردنی نامەی سپام (Spam)، و دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکان لە ڕێگەی وێنەی پزیشکییەوە.
2. فێربوونی بێ چاودێری (Unsupervised Learning): لەم شێوازەدا، ئەو داتایەی دەدرێت بە ئامێرەکە هیچ نیشانە یان وەڵامێکی ئامادەکراوی (Label) لەگەڵدا نییە. مۆدێلەکە خۆی هەوڵ دەدات پێکهاتە، ڕێکخستن و پەیوەندییە شاراوەکانی ناو داتاکە بدۆزێتەوە.
* نموونە: پۆلێنکردنی کڕیاران بەپێی ڕەفتارەکانیان، دۆزینەوەی داتای نائاسایی و گوماناوی (Anomaly Detection)، و کەمکردنەوەی ڕەهەندە ئاڵۆزەکانی داتا (Dimensionality Reduction).
3. فێربوونی بەهێزکردن (Reinforcement Learning): لەم شێوازەدا، سیستەمەکە (کە پێی دەوترێت ئەکتەر یان Agent) لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و هەڵە (Trial and Error) لە ناو ژینگەیەکدا فێر دەبێت. ئەگەر کارێکی دروست بکات پاداشت (Reward) وەردەگرێت، و ئەگەر هەڵە بکات سزا (Penalty) دەدرێت. بە تێپەڕبوونی کات، سیستەمەکە خۆی باشترین ستراتیژی بۆ سەرکەوتن دەدۆزێتەوە.
* نموونە: یارییە کۆمپیوتەرییە ئاڵۆزەکان، ڕۆبۆتیک، پەرەپێدانی ئۆتۆمبێلی خۆڕێکخەر (بێشۆفێر)، و بەڕێوەبردنی خۆکاری تۆڕەکان.
پێشکەوتنی ئالگۆریتمەکان و گەڕانەوەی تۆڕە دەمارییەکان
لە دەیەی ١٩٩٠ و ٢٠٠٠دا، کۆمەڵێک ئالگۆریتمی ناوازە پەرەیان سەند کە بوونە بنەما بۆ فێربوونی ماشینی مۆدێرن، لەوانە: Decision Trees، Random Forests، Support Vector Machines (SVM)، Naïve Bayes، و k-Nearest Neighbors (k-NN). ئەم ئالگۆریتمانە لە بوارەکانی ئابووری، پزیشکی و زمانی سروشتیدا سەرکەوتنی گەورەیان تۆمار کرد.
هاوکات، هەرچەندە تۆڕە دەمارییە دەستکردەکان لە دوای زستانی یەکەمی AI فەرامۆش کرابوون، بەڵام لە دەیەی ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا، توێژینەوە بەردەوامەکانی زانایانی وەک جێفری هینتۆن (Geoffrey Hinton)، دەیڤد ڕومڵهارت و ڕۆناڵد ویلیامز لەسەر ئالگۆریتمی بڵاوکردنەوەی پێچەوانە (Backpropagation) بڵاو بوونەوە، کە سەرنجی جیهانی بۆ لای ئەم تۆڕانە گەڕاندەوە. ئەم ئالگۆریتمە ڕێگایەکی زانستیی نوێ بوو بۆ فێرکردنی تۆڕە دەمارییە فرەچینەکان، کە دواتر بووە بەردی بناغەی شۆڕشی فێربوونی قووڵ (Deep Learning).
سەرهەڵدانی چەمکی "Big Data" و چیپەکانی GPU
لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، بەهۆی تەقینەوەی ئینتەرنێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، مۆبایلە زیرەکەکان و خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان، بڕی ئەو داتایەی لە جیهاندا بەرهەم دەهات گەیشتە ئاستێکی بێوێنە، کە بە چەمکی داتا مەزنەکان (Big Data) ناسرا.
لەبەر ئەوەی فێربوونی ماشین بۆ بەرزکردنەوەی توانا و ئاستەکەی تینووی داتای زۆرە، سەرهەڵدانی Big Data بووە سووتەمەنیی سەرەکی بۆ سەرکەوتنی ئەم بوارە. هاوکات، گۆڕانکاری لە بەکارهێنانی CPU بۆ یەکەکانی پرۆسێسکردنی گرافیک (GPUs) و داهێنانی تەکنیکی پرۆسێسکردنی هاوتەریب (Parallel Computing)، ڕێگەیان خۆش کرد کە مۆدێلە یەکجار گەورەکان لە جیاتی چەند مانگێک، تەنها لە ماوەی چەند ڕۆژ یان کاتژمێرێکدا ڕاهێنانیان پێ بکرێت.
کاریگەریی فێربوونی ماشین لەسەر داهاتووی تەکنەلۆژیا
سەرهەڵدانی فێربوونی ماشین، ستراتیژی و نەخشەی توێژینەوەکانی AI بە تەواوی گۆڕی. ئەم گۆڕانکارییە فەلسەفییە بووە هۆی سەرکەوتنی زۆربەی ئەو تەکنەلۆژیایانەی ئەمڕۆ لە ژیانی ڕۆژانەماندا بەکاریان دەهێنین، وەک:
* سیستەمی پێشنیارکردنی فیلم و گۆرانی (وەک لە Netflix و Spotify).
* وەرگێڕانی دەستبەجێ و خۆکاری زمانەکان.
* تەکنەلۆژیای ناسینەوەی دەنگ، دەموچاو و وێنە.
* پێشوەختە پێشبینیکردنی نەخۆشییە مەترسیدارەکان لە پزیشکیدا.
* سیستەمەکانی پێشنیاری بازرگانی و فلتەرکردنی ئیمەیڵە زیانبەخشەکان.
گرنگتر لەمانەش، فێربوونی ماشین وەک پردێک بوو کە ڕێگای خۆش کرد بۆ سەرهەڵدانی فێربوونی قووڵ (Deep Learning) و ژیریی دەستکردی داهێنەر (Generative AI)، کە ئێستا لە لوتکەی پێشەنگیی تەکنەلۆژیای جیهانیدان.
شۆڕشی فێربوونی قووڵ (Deep Learning)؛ لوتکەی گۆڕانی ژیریی دەستکرد
فێربوونی قووڵ (Deep Learning) بە یەکێک لە گەورەترین و کاریگەرترین خاڵە وەرچەرخانەکانی مێژووی ژیریی دەستکرد دادەنرێت. هەرچەندە بنەما تیۆرییەکانی تۆڕە دەمارییە دەستکردەکان (Artificial Neural Networks) لە دەیەکانی ١٩٤٠ و ١٩٥٠دا داڕێژابوون، بەڵام بۆ ماوەی چەندین دەیە، سنوورداریی لە توانای کارکردنی کۆمپیوتەرەکان، کەمیی داتا و ئاڵۆزیی پرۆسەی فێرکردنی تۆڕە گەورەکان، ڕێگرییان لە گەشەی ئەم بوارە دەکرد.
لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، بە یەکگەیشتنی سێ هۆکاری بنەڕەتی ــ زیادبوونی بێوێنەی داتای دیجیتاڵ (Big Data)، پێشکەوتنی چیپەکانی گرافیک (GPUs)، و پەرەپێدانی ئالگۆریتمە نوێیەکانی فێربوون ــ فێربوونی قووڵ بووە بزوێنەری سەرەکی و هێزی پاڵنەری تەواوی پێشکەوتنەکانی ژیریی دەستکرد لە جیهاندا.
گۆڕانکاری لە فەلسەفەی ڕەقەکاڵا: گواستنەوە لە CPU بۆ GPU
یەکێک لە کلیلە سەرەکییەکانی شۆڕشی فێربوونی قووڵ، گواستنەوەی پرۆسەی کارکردنی مۆدێلەکان بوو لە یەکەکانی پرۆسێسکردنی ناوەندی (CPUs)ەوە بۆ یەکەکانی پرۆسێسکردنی گرافیک (GPUs). چیپی GPU سەرەتا بە تایبەتی بۆ یارییە کۆمپیوتەرییەکان و ڕەندەرکردنی وێنە و گرافیکەکان دروست کرابوو، بەڵام توێژەران دواتر دۆزییانەوە کە ئەم چیپانە دەتوانن هەزاران کرداری بیرکاری لە یەک کاتدا و بە شێوەیەکی هاوتەریب ئەنجام بدەن؛ ئەم تایبەتمەندییەش ڕێک ئەو شتە بوو کە فێرکردنی تۆڕە دەمارییە قووڵەکان پێویستیان پێ بوو.
کۆمپانیای NVIDIA بە پەرەپێدانی پلاتفۆرمی بەناوبانگی CUDA لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شۆڕشێکی گەورەی ئەنجام دا. ئەم پلاتفۆرمە ڕێگەی بۆ توێژەران خۆش کرد کە هێزی چیپەکانی GPU بۆ کارە زانستییە قورسەکان و مۆدێلەکانی AI بەکار بهێنن. ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە بووە هۆکاری سەرەکیی سەرکەوتنی مێژوویی مۆدێلی AlexNet لە ساڵی ٢٠١٢ و دەستپێکردنی فەرمیی شۆڕشی فێربوونی قووڵ.
بنەماکان و پێکهاتەی فێربوونی قووڵ
فێربوونی قووڵ لقێکی پێشکەوتووە لە فێربوونی ماشین، کە پشت بە تۆڕە دەمارییە چەندچینەکان (Deep Neural Networks) دەبەستێت. ئەم تۆڕانە لە ژمارەیەکی زۆر لە چینە ناوخۆیییەکان (Layers) پێک دێن، کە هەر چینێک وەک قۆناغێک وایە و تایبەتمەندییەکی نوێ لە ناو داتاکاندا فێر دەبێت.
بۆ نموونە، لە سیستەمی ناسینەوەی وێنەدا:
* چینی یەکەم تەنیا هێڵ و گۆشەکان دەناسێت.
* چینی دواتر شێوە و پارچە ئاڵۆزترەکان لێک جیا دەکاتەوە.
* چینەکانی کۆتایی دەگەنە ناسینەوەی شتە تەواوەکان وەک ڕوواڵەتی مرۆڤ یان ئۆتۆمبێل.
جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان فێربوونی ماشینی کلاسیک و فێربوونی قووڵ لەم خاڵەدایە:
* لە ڕێبازە کۆنەکاندا: پێویست بوو پسپۆڕ و مرۆڤەکان تایبەتمەندییەکانی داتاکە (Features) بە دەستی خۆیان و بە وردی دیاری بکەن تا ئامێرەکە لێیان تێبگات.
* لە فێربوونی قووڵدا: مۆدێلەکە خۆی بە تەواوی ئۆتۆماتیکی و خۆکار ئەو تایبەتمەندییانە لە ناو داتا خاوەکاندا دەدۆزێتەوە و فێریان دەبێت.
ئەم تایبەتمەندییە ناوازەیە وای کرد کە فێربوونی قووڵ لە چارەسەرکردنی کێشە زۆر ئاڵۆزەکانی وەک بینینی کۆمپیوتەری، ناسینەوەی دەنگ، و تێگەیشتن لە زمانی سروشتیدا سەرکەوتنی بێوێنە بە دەست بهێنێت.
گەڕانەوەی بەهێزی تۆڕە دەمارییەکان
لە دەیەی ١٩٨٠دا، زانایان جێفری هینتۆن (Geoffrey Hinton)، دەیڤد ڕومڵهارت و ڕۆناڵد ویلیامز ئالگۆریتمی Backpropagation (بڵاوبوونەوەی پێچەوانە)یان پەرەپێدا، کە ڕێگایەکی ماتماتیکیی زۆر کاریگەر بوو بۆ فێرکردنی تۆڕە دەمارییە چەندچینەکان. بەڵام لەو سەردەمەدا، هێشتا خێراییی کۆمپیوتەرەکان و بڕی داتای بەردەست هێندە نەبوون کە بتوانرێت تۆڕە زۆر گەورەکانی پێ کار پێ بکرێت.
لە دەیەی ٢٠٠٠دا، بە زیادبوونی توانای کارکردنی چیپەکانی GPU و بەردەستبوونی کۆمەڵە داتای گەورە لە سەرانسەری ئینتەرنێتدا، توێژەران دیسانەوە گەڕانەوە سەر ئەم بیرۆکەیە و توانییان تۆڕە دەمارییە گەورەکان بە شێوەیەکی کرداری و زۆر کاریگەر فێر بکەن، ئەمەش ڕێک بنەمای شۆڕشی فێربوونی قووڵ بوو.
پڕۆژەی ImageNet؛ تەقینەوەی مەزنی ساڵی ٢٠١٢
زۆرێک لە مێژوونووسانی بواری ژیریی دەستکرد، ساڵی ٢٠١٢ بە دەستپێکی فەرمیی شۆڕشی فێربوونی قووڵ دادەنێن. لەم ساڵەدا، هەرسێ زانا ئەلێکس کریشێڤسکی (Alex Krizhevsky)، ئیلیا سوتسکێڤەر (Ilya Sutskever) و جێفری هینتۆن (Geoffrey Hinton) مۆدێلێکیان بە ناوی AlexNet لە پێشبڕکێی جیهانیی ناسینەوەی وێنەی ImageNet پێشکەش کرد.
مۆدێلی AlexNet بە بەکارهێنانی تۆڕی دەماریی پێچراو (Convolutional Neural Network - CNN) و بە پاڵپشتیی چیپەکانی GPU، توانی ڕێژەی هەڵە لە ناسینەوەی وێنەکاندا بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر کەم بکاتەوە و ئاستێک تۆمار بکات کە لە تەواوی ڕکابەرەکانی پێش خۆی باشتر بوو. ئەم سەرکەوتنە مێژووییە سەلماندی فێربوونی قووڵ لە کێشە ڕاستەقینەکاندا زۆر لە ڕێبازە کلاسیکییەکان بەهێزترە، ئەمەش وای کرد زانکۆکان، کۆمپانیا زەبەلاحەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان سەرمایەیەکی بێشومار لەم بوارەدا وەگەڕ بخەن.
پەرەسەندنی مۆدێلەکانی فێربوونی قووڵ
دوای سەرکەوتنە مەزنەکەی AlexNet، چەندین مۆدێلی جیاوازی تۆڕە دەمارییەکان پەرەیان سەند، کە هەر یەکەیان گۆڕانکاریی ڕیشەییی لە بوارێکی دیاریکراودا دروست کرد:
* تۆڕە دەمارییە پێچراوەکان (CNNs): بەتایبەتی بۆ بینینی کۆمپیوتەری، ناسینەوەی وێنە، ڤیدیۆ و شیکردنەوەی وێنەی پزیشکی پەرەیان پێ درا.
* تۆڕە دەمارییە گەڕاوەکان (RNNs): بۆ پرۆسێسکردنی ئەو داتایانەی بە شێوەی زنجیرەیین، وەک دەق و دەنگ.
* مۆدێلی LSTM (Long Short-Term Memory): بۆ باشتر مامەڵەکردن و تێگەیشتن لە زنجیرە درێژەکانی زانیاری و ڕستەکان، بەبێ لەبیرچوونەوەی زانیاریی سەرەتایی.
* تۆڕەکانی ترانسفۆرمەر (Transformer Networks): لە ساڵی ٢٠١٧دا ناسێنران و بوونە گەورەترین دۆزینەوە؛ چونکە تەواوی بناغەی مۆدێلە زمانییە گەورەکان (LLMs) و ژیریی دەستکردی داهێنەر (Generative AI)ی ئێستایان پێکهێنا.
کاریگەرییە کردارییەکانی فێربوونی قووڵ لەسەر جیهان
فێربوونی قووڵ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و ڕاستەقینەی لەم بوارە هەستیارانەدا دروست کردووە:
* بینینی کۆمپیوتەری: ناسینەوەی دەموچاو لە مۆبایلەکاندا، شیکردنەوەی تیشکی پزیشکی، و ئاڕاستەکردنی ئۆتۆمبێلە خودکارەکان.
* پرۆسێسکردنی زمانی سروشتی: وەرگێڕانی خۆکار و دەستبەجێی زمانەکان، کورتکردنەوەی دەقە درێژەکان، و پەرەپێدانی چاتبۆتە زیرەکەکان (وەک ChatGPT).
* ناسینەوەی دەنگ: کارکردنی یاریدەدەرە دەنگییە زیرەکەکان و سیستەمەکانی گۆڕینی دەستبەجێی دەنگ بۆ دەق.
* تەندروستی و دەرمان: یارمەتیدانی پزیشکان لە دەستنیشانکردنی پێشوەختەی شێرپەنجە، شیکردنەوەی زانیاریی بۆهێلی (DNA)، و دۆزینەوەی پێکهاتەی دەرمانی نوێ.
* پیشەسازی و بازرگانی: پێشبینیکردنی داواکاریی بازاڕ، کۆنترۆڵکردنی خۆکاری کوالێتیی بەرهەمەکان، و سیستەمی پێشنیارکردنی کاڵاکان بەپێی ئارەزووی کڕیار.
سنوورداری و ئاستەنگەکانی بەردەم فێربوونی قووڵ
سەرەڕای ئەم هەموو دەستکەوتە مەزنانە، فێربوونی قووڵ بێبەش نییە لە کێشە و ئاستەنگ:
* تێچووی زۆر و تینوێتی بە داتا: ئەم مۆدێلانە بۆ ڕاهێنان پێویستیان بە قەبارەیەکی یەکجار زەبەلاح لە داتا و توانای پرۆسێسکردنی گرانبەها و پڕ وزە هەیە، ئەمەش نرخی پەرەپێدانیان زۆر بەرز دەکاتەوە.
* کێشەی سندوقی ڕەش (Black Box): زۆربەی مۆدێلە قووڵەکان بەوە دەناسرێن کە کەس بە تەواوی نازانێت لە ناوەوە چۆن بڕیار دەدەن. مۆدێلەکە وەڵامێکی دروستت دەداتێ، بەڵام شیکردنەوەی هۆکار و لۆژیکی پشت ئەو بڕیارە یەکجار قورسە. ئەم ناڕوونییەش پرسیاری گەورەی لەسەر ڕوونی و متمانە دروست کردووە، بەتایبەتی کاتێک لە بوارە چارەنووسسازەکانی وەک پزیشکی و دادوەرییدا بە کار دەدرێن.
ژیریی دروستکەر (Generative AI) و ChatGPT؛ سەردەمی ناوەڕۆکی نوێ
لە کۆتایی دەیەی ٢٠١٠ و سەرەتای دەیەی ٢٠٢٠دا، ژیریی دەستکرد چووە قۆناغێکی تەواو نوێ و سەرسوڕهێنەرەوە کە بە ژیریی دەستکردی داهێنەر یان دروستکەر (Generative AI) ناسرا. جیاوازیی بنەڕەتیی ئەم قۆناغە لەگەڵ سەردەمەکانی پێشوودا ئەوەیە کە سیستەمەکان چیتر تەنها کارمەندی شیکەرەوە یان پۆلێنکەری داتا نین، بەڵکو خۆیان دەتوانن ناوەڕۆکی تەواو نوێ و دەستپێشخەر وەک دەق، وێنە، دەنگ، ڤیدیۆ و کۆدی بەرنامەنووسی بەرهەم بهێنن. ئەم وەرچەرخانە گەورەیە، ژیریی دەستکردی لە ئامرازێکی شیکەرەوەی وشکەوە گۆڕی بۆ هاوبەشێکی داهێنەر و یارمەتیدەرێکی زیرەک بۆ مرۆڤ لە زۆر بواردا.
ژیریی دروستکەر چییە؟
ژیریی دروستکەر لقێکی پێشکەوتووی ژیریی دەستکردە کە تێیدا مۆدێلەکان فێر دەکرێن شێواز، ڕیتم و پەیوەندییەکانی ناو کۆمەڵە داتا مەزنەکان بناسنەوە. پاشان، لەسەر بنەمای ئەو شتانەی لێی فێر بوون، ناوەڕۆکی تەواو نوێ دروست دەکەن، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی کوێرانە داتاکانی پێشوو دووبارە بکەنەوە. ئەم مۆدێلانە دەتوانن وەک مرۆڤ دەق بنووسن، وێنەی خەیاڵی بکێشن، دەنگ بەرهەم بهێنن یان بیگۆڕن، و کۆدی ئاڵۆزی بەرنامەنووسی دابڕێژن.
ژێرخانی هاردوێر و بازدانی مۆدێلە زمانییە گەورەکان (LLMs)
بێگومان سەرهەڵدانی مۆدێلە زمانییە گەورەکان و ژیریی دروستکەر بەبێ بازدانی گەورە لە هاردوێری کۆمپیوتەرەکاندا کارێکی مەحاڵ بوو. ڕاهێنان و فێرکردنی ئەم مۆدێلە زەبەلاحانە پێویستی بە هەزاران چیپی GPU هەیە کە بە شێوەی هاوتەریب و هاوکات پێکەوە کار بکەن.
ئێستا، چیپە پێشکەوتووەکانی کۆمپانیای NVIDIA (وەک A100 و H100) بە بەردی بنەمای ژێرخانی ژیریی دەستکرد لە جیهاندا دادەنرێن. کۆمپانیای ناوبراو بە پەرەپێدانی پلاتفۆرمی CUDA، ڕێگەی بۆ توێژەران خۆش کرد هێزی چیپی GPU بۆ پرۆسێسکردنی زانستی و پەرەپێدانی AI بەکار بهێنن، و لە ئێستاشدا زۆربەی خزمەتگوزارییە مەزنەکانی جیهان لەسەر ئەم جۆرە هاردوێرە پڕ وزە و بەهێزانە بەرەوپێش دەچن و پەرە دەسێنن.
سەرهەڵدانی مۆدێلە زمانییە گەورەکان
لەسەر بنەمای پێکهاتەی ناوازەی ترانسفۆرمەر (Transformer)، مۆدێلە زمانییە گەورەکان (Large Language Models – LLMs) پەرەیان سەند. ئەم مۆدێلانە لەسەر سەدان ملیار وشە، کتێب و دەقی جیاواز ڕاهێنانیان پێ دەکرێت، بە شێوەیەک دەتوانن لە پەیوەندیی قووڵی نێوان وشەکان، ڕستەکان و بیرۆکە ئاڵۆزەکانی مرۆڤ تێبگەن.
مۆدێلە زمانییە گەورەکان دەتوانن ئەم کارانە بە سەرکەوتوویی ئەنجام بدەن:
* وەڵامدانەوەی لۆژیکیی پرسیارەکان.
* نووسینی دەقی نوێ و کورتکردنەوەی بابەتە درێژەکان.
* وەرگێڕانی خۆکار و ڕەوان لە نێوان زمانە جیاوازەکاندا.
* دروستکردن و پشکنینی کۆدی بەرنامەنووسی.
* ڕاستکردنەوەی هەڵە زمانی و ڕێزمانییەکان.
* هاوکاریکردنی مرۆڤ لە توێژینەوە زانستییەکان و چارەسەرکردنی کێشەکاندا.
ئەم توانستە بەرزانە بوونە هۆی ئەوەی ژیریی دروستکەر ببێتە یەکێک لە خێراترین و پڕشۆکترین پێشکەوتنەکانی تەواوی مێژووی تەکنەلۆژیا.
مۆدێلی ChatGPT: سەرەتای گفتوگۆی ژیرانە لەگەڵ ماشین
مۆدێلی ChatGPT بێگومان ناسراوترین و بەناوبانگترین بەکارهێنانی ژیریی دروستکەرە لە جیهاندا. ئەم سیستەمە لێهاتووە لەلایەن کۆمپانیای OpenAI پەرەی پێ دراوە و لەسەر بنەمای زنجیرە مۆدێلەکانی GPT (Generative Pre-trained Transformer) کار دەکات.
کاتێک یەکەمین وەشانی گشتیی ChatGPT لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢دا بڵاو کرایەوە، لە ماوەی چەند ڕۆژێکی کەمدا ملیۆنان بەکارهێنەری لە سەرانسەری جیهاندا ڕاکێشا. ئەم پێشوازییە بێوێنەیە نیشانی دا مرۆڤایەتی ئامادەیە ژیریی دەستکرد وەک ئامرازێکی ڕۆژانە بۆ فێربوون، نووسین، کۆدنووسین و وەرگێڕان بەکار بهێنێت.
نهێنیی سەرکەوتنی ChatGPT: جگە لە ڕاهێنانی سەرەتایی لەسەر داتای مەزن، ئەم مۆدێلە پشت بە تەکنیکی فێربوونی بەهێزکردن لە ڕێگەی فیدباکی مرۆڤەوە (RLHF) دەبەستێت؛ ئەمەش وای کردووە بتوانێت وەڵامەکان بە شێوازێکی یەکجار ڕێکخراو، گونجاو و زۆر نزیک لە زمانی گفتوگۆی سروشتیی مرۆڤ پێشکەش بکات.
بەکارهێنانە فرەڕەهەندەکانی ژیریی دروستکەر
ژیریی دروستکەر لە ئێستادا شۆڕشی لە زۆربەی سێکتەرە گرنگەکاندا کردووە، لەوانە:
پەروەردە و فێربوون: ئامادەکردنی کورتەی وانەکان، ڕوونکردنەوەی بابەتە زانستییە قورسەکان و کارکردن وەک مامۆستایەکی تایبەت بۆ قوتابیان.
تەندروستی: یارمەتیدانی پزیشکان لە نووسینی خێرای ڕاپۆرتەکان و شیکردنەوەی خێرای زانیاریی نەخۆشەکان.
کۆدنووسین: هاوکاریکردنی گەشەپێدەران لە نووسین، دۆزینەوەی هەڵە (Debugging) و ڕوونکردنەوەی کۆدەکان.
میدیا و ڕاگەیاندن: داڕشتنی هەواڵە خێراکان، نووسینی وتار و دروستکردنی ناوەڕۆکی دیجیتاڵی.
بازرگانی و مارکێتینگ: دروستکردنی دەقی ڕیکلامەکان، وەڵامدانەوەی خۆکاری کڕیاران و شیکردنەوەی ستراتیژیی بازاڕ.
هونەر و دیزاین: بەرهەمهێنانی وێنەی داهێنەرانە، مۆسیقا، ڤیدیۆ و دیزاینی سەرنجڕاکێش.
• Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.
• Turing, A. M. (1936). On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem. Proceedings of the London Mathematical Society.
• Turing, A. M. (1950). Computing Machinery and Intelligence. Mind, 59(236), 433–460.
• McCorduck, P. (2004). Machines Who Think. A K Peters.
• Nilsson, N. J. (2010). The Quest for Artificial Intelligence. Cambridge University Press.
• al-Jazarī, I. (1974). The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices (D. R. Hill, Trans.). Dordrecht: D. Reidel Publishing Company.
• Hill, D. R. (1998). Mechanical Engineering in the Medieval Near East. Scientific American, 264(5), 100–105.
• Hill, D. R. (1991). Islamic Science and Engineering. Edinburgh University Press.
• Encyclopaedia Britannica. al-Jazari.
• Ceccarelli, M. (2004). Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science. Springer.
• Turing, A. M. (1936). On Computable Numbers, with an Application to the Entschei
مێژووی ژیریی دەستکرد
ڕێباز ئەحمەد
نووسەری بابەت
